​ЦИФРЛЫҚ КЕҢІСТІКТЕГІ ҚҰҚЫҚ: КОНСТИТУЦИЯ АЗАМАТТЫ ҚАЛАЙ ҚОРҒАЙДЫ?

Бүгінгі таңда адамның жеке өмірі тек үйімен, жұмысымен немесе күнделікті қарым-қатынасымен шектелмейді. Оның өмірінің едәуір бөлігі цифрлық кеңістікте өтеді.

Телефондағы хаттар, әлеуметтік желідегі парақша, фотосуреттер, геолокация, электрондық құжаттар, банк қосымшаларындағы мәліметтер — мұның барлығы адамның жеке өмірінің бір бөлігіне айналды.

Сондықтан цифрлық дәуірде азаматтың құқығын қорғау тек дәстүрлі құқықтық тетіктермен шектелмей, ақпараттық кеңістіктегі қауіпсіздікпен де тығыз байланысты.

Қазақстан Республикасының 2026 жылғы жаңа Конституциясының 21-бабында әр адамның жеке өміріне қол сұқпаушылық, жеке және отбасылық құпиясы, сондай-ақ дербес деректерін заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау құқығы бекітілген. Бұл қорғау цифрлық технологияларды қолдану жағдайларына да қатысты. (Әділет)

Бұл нені білдіреді?

Ең алдымен, азамат өзінің жеке мәліметтеріне ұқыпты қарауы керек.

Бүгінде бір адамның аты-жөні, телефон нөмірі немесе мекенжайы ғана емес, оның күнделікті жүріп-тұратын бағыты, әлеуметтік желідегі жазбалары, фотосуреттері, электрондық хаттары және басқа да цифрлық іздері де маңызды ақпарат болып табылады.

Кейде адам өзі туралы қаншалықты көп ақпаратты ашық жариялап жүргенін байқамайды.

Мысалы, әлеуметтік желіге демалысқа кеткенін көрсететін фото жариялау, құжаттың суретін бөлісу, белгісіз сайтқа жеке мәлімет енгізу немесе бөтен адамға SMS арқылы келген кодты айту — қарапайым әрекет сияқты көрінуі мүмкін.

Алайда цифрлық кеңістікте ұсақ көрінетін әрекеттің салдары үлкен болуы ықтимал.

Цифрлық қауіпсіздік — қорқыныш емес, мәдениет

Интернеттен толықтай бас тарту — шешім емес.

Керісінше, технологияны қауіпсіз әрі сауатты пайдалану — қазіргі азаматтық мәдениеттің бір бөлігі.

Күмәнді сілтемеге өтпес бұрын оны тексеру, күрделі құпиясөз пайдалану, екі факторлы аутентификацияны қосу, құпия ақпаратты бөгде адамдармен бөліспеу — қарапайым, бірақ маңызды әдеттер.

Ең бастысы — «маған ештеңе болмайды» деген немқұрайлылықтан арылу.

Цифрлық қауіпсіздік тек ІТ-мамандарға немесе жастарға қатысты мәселе емес. Ол мектеп оқушысына да, студентке де, кәсіпкерге де, мемлекеттік қызметшіге де, зейнеткерге де ортақ.

Құқықты білу — оны қорғаудың алғашқы қадамы

Конституция азаматқа құқық береді. Ал азаматтың міндеті — сол құқықтың мәнін түсіну және оны күнделікті өмірде сауатты пайдалану.

Жеке өмірге қол сұқпаушылық құқығы — қағазда ғана жазылған норма емес. Ол адамның өз кеңістігіне, жеке мәліметтеріне, қарым-қатынасына және цифрлық өміріне деген құрметті білдіреді.

Сондықтан интернетте әр әрекет жасамас бұрын қарапайым үш сұрақты өзімізге қою маңызды:

Бұл ақпаратты кім көре алады?

Мен бұл мәліметті не үшін беріп жатырмын?

Бұл әрекеттің салдары қандай болуы мүмкін?

Осындай қарапайым әдеттер адамның цифрлық қауіпсіздігін күшейтеді.

Бүгінгі әлемде құқықтық сауаттылық пен цифрлық сауаттылық бір-бірінен бөлек ұғым емес.

Өйткені адамның құқығы өмірдің барлық кеңістігінде қорғалуы тиіс.

Онлайн кеңістік — виртуалды болғанымен, ондағы құқықтар нақты.

Ал өз құқығын білетін азамат — өз қауіпсіздігіне де жауапкершілікпен қарайтын азамат.

#ЖаңаКонституция #ЦифрлықҚауіпсіздік #АзаматҚұқығы #ЖекеДеректер #Конституция #ҰлытауОблысы #ҚұқықтықСауаттылық