Еуразияның ежелгі рухани орталығы

2018 жылы Жапонияға барған кезімде мен жапон халқының қасиетті Фудзи тауымен таныстым. Күншығыс елінің халқы үшін бұл тек табиғи нышан ғана емес, сонымен қатар, ұлттық бірліктің, ар-намыстың, үйлесімділіктің, тазалықтың және ұрпақтар сабақтастығының көрінісі. Ғасырлар бойы Фудзи тауына шығу маңызды рухани дәстүр болып саналады, ал таудың өзі жапондықтар үшін отанның, ата-баба елініңжәне мәдени жадының символына айналған.

Бұл сапар мені Ұлытауға жаңа көзқараспен қарауға мәжбүр етті. Фудзи Жапонияның рухани нышаны болып саналса, Ұлытау да қазақ халқының тарихи жадында ерекше орын алады — мемлекеттіліктің бастауы, рухани мәдениеті және Ұлы Даланың ғасырлар бойғы дәстүрлері осында тоғысқан.

Әулиетау тауы (Ақмешіт-Әулие) Ұлытаудың жүрегі болып саналады. Халық сенімі бойынша, аспан мен жер осында түйіседі. Бұл шың Құдіретті Тәңірге ең жақын деген сенім ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Сондықтан, ежелгі заманнан бері ол ерекше рухани күш орны ретінде қабылданып келеді, онда адамдар ішкі тепе-теңдікті табуға және қоршаған әлеммен үйлесімділікті қалпына келтіруге тырысқан.

Мұндай қасиетті орталықтардың ерекшелігі олардың тарихи сабақтастығында жатыр. Бір кездері ғибадат орындары ретінде құрылған олар дәуірлердің, мемлекеттердің және діндердің өзгеруіне қарамастан, мыңжылдықтар бойы өз маңызын сақталып келеді. Сондықтан Ұлытауға тағзым ету бүгін де жалғасуда. Кейбіреулер үшін бұл сенім сапары, басқалар үшін ежелгі тарихпен байланыс орнату мүмкіндігі, ал тағы біреулер үшін өздерінің терең сұрақтарына жауап іздеу.

Ежелгі заманнан бері Ұлытау шыңына көтерілу арқылы адам Жаратушыға жақындай түседі деген сенім қалыптасқан. Мүмкін сондықтан бүкіл тау жотасы «Ұлытау» деп аталған шығар. «Ежелгі түркі дәстүрінде «ұлы» сөзі тек «ұлы» дегенді ғана білдірмейді, сонымен қатар, биік, қасиетті және Жаратушы ұғымдармен байланысты» — деп академик Мырзатай Жолдасбеков ағамыз айтып еді. Бұл көзқарасты кезінде этнограф әрі саяхатшы, Ұлытауда болған Г.Н. Потанин (1835–1920) да жанама түрде қуаттаған. Ол қазақ даласын Еуразияның көне мәдениетін сақтап қалған ең маңызды өңірлердің бірі ретінде қарастырып, қазақ фольклорының тарихи дереккөзі ретіндегі айрықша құндылығын бірнеше рет атап өткен. Г.Н. Потаниннің дәрісін тыңдап, «Алаш» қозғалысының көрнекті қайраткері, ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының ірі өкілдерінің бірі әрі қазақтың тұңғыш математик профессоры Әлімхан Ермеков өзінің кейіннен Қазақстан баспасөзінде бірнеше рет жарияланған жазбаларының бірінде былай деп жазады: «Еділ, Алтай және Орта Азия аралығын мекендеген халық Зәрдештің Құдаймен алғаш тілдескен жерін қасиетті мекен деп танып, оны «Ұлытау» деп — атаған. Адамзаттың ұлы перзенті Зәрдештің Жаратқаннан алған алғашқы аяны дәл осы жерде — Ұлытауда болды. Тұран жерінде Алтай, Алатау, Тарбағатай, Қаратау, Көкшетау, Қарқаралы, Баянауыл, Қызыларай секілді биік те көркем таулар көп. Бірақ, солардың ішінде тек осы таулар ғана «Ұлытау» («Ұлы тау») деген атауға ие болды. Оның себебі де дәл осында». Дәл осы таңғажайып тарихи сабақтастықтан мынандай сұрақ туындайды: Ұлытау мыңжылдықтар бойы Ұлы Даланың ең маңызды қасиетті орындарының бірі ретіндегі маңыздылығын неге сақтап қалды? Бұл сұрақтың жауабын тек халық аңыздарынан ғана емес, сонымен қатар археологиялық орындардан, тарихи дәлелдерден және Еуразияның ең көне дінитәңіршілік және зороастризм дәстүрлерінен іздеу керек.

2010 жылы белгілі қазақстандық археолог, тарих ғылымдарының докторы, профессор В.Ф. Зайберт Әулиетау тауы мен оған іргелес аумақты зерттеп, Ұлытау қола дәуірінде — біздің дәуірімізге дейінгі II мыңжылдықта қасиетті орталық болған, -деген қорытындыға келді. Музей қызметкерлерімен әңгімелесу барысында ол: «Бұл жерде әруақтар әлемі, пенделер әлемі және Құдай әлемі орналасқан», — деп сипаттап берді.

Археологиялық деректер Әулиетау маңындағы аумақты көшпелі мемлекеттер пайда болғанға дейін діни рәсімдер үшін пайдаланылғанын көрсетеді. Бұл жерді құрметтеу дәстүрі қола дәуірінен орта ғасырға дейін үздіксіз сақталып келеді. Мыңдаған жылдар бойы мұнда мәдениеттер, тілдер, діндер және саяси дәуірлер өзгерді, алайда, Ұлытау ерекше рухани құрмет орны ретінде өзінің маңызын сақтап қалды. Мұндай тарихи сабақтастық өте сирек кездеседі және өздігінентүсіндіруді талап етеді.

Әулиетау төбесіндегі Зердеш баба үңгірі осы қасиетті кеңістікте ерекше орын алады. Жергілікті дәстүр бойынша ол Заратуштра пайғамбардың есімімен байланысты. Бұл аңыздың тарихи дұрыстығы әлі расталмаған, алайда аңыздың болуығылыми қызығушылық тудырады.

Жалпы Заратуштра тұлғасы әлемдік тарихта ерекше орын алады. Зерттеушілердің көпшілігі оны әлемдегі ең көне діндердің бірі — зороастризмніңнегізін қалаған шынайы діни реформатор, діни қызметкер деп санайды. Сонымен қатар, оның отаны туралы мәселе әлі күнге дейін пікірталас күйінде қалып отыр. Ғалымдар Шығыс Иран, Хорезм, Жайық және Орталық Азияның далалық аймақтары болуы мүмкін деп болжап келеді. Ұлытау аңызы бойынша, Зердеш баба Әулиетауды арнайы іздеп келгенін жеткізеді. Сондықтан,Ұлытау тумасы болу емес, Тұран жазықтығытайпаларының өкілі болғаны маңызды.

2014 жылы Иранға барған сапарымда мен зороастриялық орталықтардың бірнешеуінде болдым. Менің барлық әңгімелескен адамдарым Заратуштраның Тұраннан шыққанын растады, сондықтан оны «Дала пайғамбары» деп те атайды. Мұндай айғақтар, әрине, тарихи дәлел бола алмайды, бірақ олар Заратуштраның Ұлы даламен байланысы туралы түсінік ғылыми әдебиетте ғана емес, қазіргі заманғы діни дәстүрде де сақталып отырғанын көрсетеді.

Осындай тұжырымдар бірқатар танымал зерттеушілердің еңбектерінде де кездеседі. Мэри Бойс, Герхард Гноли, Сергей Толстов және басқа да ғалымдар Заратуштраның шығу тегін иран тілді әлемнің шығыс аудандарымен және Орталық Азияның далалық мәдени ортасымен байланыстырған.

Мұндай гипотезаны Авестаның(зороастризмнің діни кітабы) өзі де дәлелдейді. Оның ежелгі бөліктері Гаттар(жырау бөліктері)Еуразияның дала аймағында соңғы қола және ерте темір дәуірінде кеңінен таралған шығыс иран тобына жатады. Гаттың алғашқы мәтінінде дала табиғаты, үй малы мен жылқылардың сипаттамасы, сондай-ақ Заратуштраның малшылардың отбасынан шыққаны туралы мәліметтер де аз емес.

Егер Заратуштра шын мәнінде Ұлы даладан шыққан деп болжасақ, онда келесі заңды сұрақ туындайды: ол адамдарға қандай ілім әкелді және ол осы білімді қайдан бойына сіңірді?

Зороастризмде табиғатқа деген қатынас ерекше орын алады. Қоршаған ортаға ұқыпты қарау, жануарларды құрметтеу және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілік — зороастризмді табиғатқа тұтас этикалық көзқарасты қалыптастырған алғашқы діни жүйелердің бірі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Зороастризмнің маңыздылығы оның ежелгі дәуірімен ғана анықталмайды. Көптеген дін тарихшылары Мэри Бойс, Жан Дюшен-Гийемен, Герардо Гноли, Сэмюэл Нигосиан, Ричард Чарльз, Альберт де Йонг, Алан Сигал, Альмут Хинце, Висенте Доброрука, Джамшид Чокси бұл дәстүр Таяу Шығыс халықтарының рухани мәдениетін қалыптастыруға және әлемдік діндердің дамуына айтарлықтай әсер етті деп санайды. Ғалымдардың арасында зороастризмнің иудаизм дініне: жақсылық пен жамандықтың қақтығысы, өлгендердің қайта тірілуі, қорқынышты сот, жұмақ, тозақ және құтқарушының келуі туралы түсініктерін одан әрі дамытуға әсер етті деген түсінік қалыптасқан. Кейінірек, иудаизм арқылы бұл идеялардың көпшілігі христиандықта, содан кейін исламда орын тапты. Зерттеушілер діни тәжірибенің жекелеген элементтеріне де назар аударады. Зороастризмде салттық дәрет алғаннан кейін міндетті түрде бес уақыт намаз оқылған.

Зерттеушілер діни тәжірибенің жекелеген элементтеріне де назар аударады. Зороастризмде салттық дәрет алғаннан кейін міндетті түрде бес уақыт намаз оқылған.

Егер Заратуштра шын мәнінде аврам діндеріне әсерін тигізгенін мойындасақ, онда заңды түрде «зороастризм дінінің қалыптасуына қандай дүниетаным әсер етті екен?» – деген сұрақ туындайды.

Қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі Ұлы Даланың діни мәдениеті Аспанды (Тәңірді), табиғат күштерін, және аруақтарды қастерлеуге негізделген. Көптеген зерттеушілер бұл сенімдерді кейінірек Тәңіршілдік деп аталған еуразиялық көшпенділердің рухани мәдениетінің ең ежелгі кезеңі деп санайды. Осы жерде бір нәрсені айта кеткен жөн болар. Көпшілік ойлағандай тәңіршілік дін емес, ол дүниетаным! Сондықтан, мен басқа діндерге, әсіресе ислам дініне нұқсан келтіру, арандату, қаралау, бөліну емес, тәңіршілдік әлем діндеріне дейін пайда болған дүниетаным екенін айтқым келеді.

Сонымен, Ұлы Дала шынымен де ертедегі зороастризм дамыған аймақтардың бірі деп есептесек, «Ұлытау аймағында бұл гипотезаны қарастыруға мүмкіндік беретін дәлелдер сақталған ба?» – деген логикалық сұрақ туындайды.

Ғылыми тұрғыда айқындалған тікелей дәлелдер әлі жоқ. Дегенмен, археологиялық орындар, жерлеу рәсімдері, халық аңыздары және белгілі бір тілдік бақылаулар бізге бұл сұрақты ғылыми тұрғыдан шешуге мүмкіндік береді.

Шеңбер ауылының маңында орналасқан «Мақат» сағана-там отбасылық қорымы ерекше қызығушылық тудырады. Қазақтың дәстүрлі мазарымен сыртқы ұқсастығына қарамастан, оның ішкі құрылымы көптеген белгілі жерлеу құрылыстарынан айтарлықтай ерекшеленеді. Ұрпағын жалғастырушы Әбуғали Мақатовтың әңгімесіне сәйкес, қайтыс болған адамның мәйітін топыраққа жерлемей тас тұғырға салған. Тек келесі мәйіт кезегі келгеннен кейін ғана сүйектері жанында орналасқан арнайы шұңқырға ауыстырылады. Мұндай тәжірибе 1980-шы жылдарға дейін жалғасты. Тағы осындай қирап құлаған екі сағана Ұлытау ауданына қарасты Сарысу ауылының жанында да кездеседі. Денені ұстаудың бұл әдісі ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол марқұмның денесімен жерді қорлауға жол берілмейтіндігі және оны соңғы рет көмуге дейін табиғи жолмен ыдырауға мүмкіндік беру қажеттілігі туралы зороастризм сенімдеріне белгілі бір ұқсастыққа ие.

Жошы хан мазарының маңайындағы Домбауыл кесенесі де ерекше. Археологиялық зерттеулер кесене ішінде дәстүрлі жерлеу орнын тапқан жоқ. Қалпына келтіруге дейін күмбездің жоғарғы жағында ашық үлкен саңылау болған, ал одан төменірек ағаш арқалықтар бекітілген, оның мақсаты әлі де талқылануда. Бұл құрылым табиғи ыдырау аяқталғанға дейін денені уақытша орналастыру үшін пайдаланылуы мүмкін.

Талдысай археологиялық кешенінің (Жезқазған — Ұлытау автожолы) мұнара тәрізді құрылысы да назар аударуға тұрарлық. Әдетте ол күзет немесе дабыл мұнарасы ретінде қарастырылғанымен, құрылым ерекшеліктері ғибадат ету немесе жерлеу тәжірибелеріне байланысты өзгеше де түсіндіруге жол береді.

Әулиетау (Ақмешіт-Әулие) шыңында орналасқан Зердеш баба үңгірінің жанындағы ғимараттың қалдығын 1949 жылы Ә.Х.Марғұланның «монастырь Ақмешіт» деп сипаттауы да белгілі бір қызығушылық тудырады. Ал жалпы ақ түс зороастризм ұғымында ерекше орын алады.

Тілдік параллельдер де қызықты дереккөз бола алады. Ерекше қызығушылық тудыратын нәрсе – зороастризмнің ең жоғарғы құдайы Ахура Мазда есімі мен түркі тіліндегі «аруах» сөзі, сондай ақ, қара ниетті Ахриман есімі мен «ақыр заман» сөзі және Заратуштра есімі мен Жаратушы сөзі арасындағы фонетикалық ұқсастықтар. Бұл салыстырулар тек менің болжамдарымболғандықтан, тарихи тіл білімі құралдарымен арнайы тексеруді талап ету керектігін атап өткім келеді.

Бұл зерттеуде қойылған сұрақтар Ұлытаудың тарихи маңызына жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Археологиялық дәлелдер оның қасиетті мәртебесі Қазақ хандығының пайда болуынан, Жошы хан ордасының құрылуынан және тіпті аңызға айналған оғыз, қыпшақ дәуірлеріненәлдеқайда бұрын белгіленгенін көрсетеді. Біздің заманымызға дейінгі ІІ мыңжылдықта бұл аумақ кейінгі тарихи кезеңдер бойы рухани маңыздылығын сақтап, тұрақты тағзым орталығыболды.

Археологиялық деректердің, тарихи дәлелдемелердің, халық аңыздарының, діни дәстүрлерді салыстырмалы талдаудың және жекелеген лингвистикалық бақылаулардың жиынтығы Ұлытауды қазақ мемлекеттілігінің бесігі ретінде ғана емес, Түркі әлемінің, Ұлы даланың ең көне киелі орталықтарының бірі ретінде де қарастыруға мүмкіндік береді.

Ұлытаудың Заратуштра пайғамбармен, зороастризм дінімен байланысы болуы мүмкін деген болжам ерекше қызығушылық тудырады. Қазіргі уақытта бұл болжам жеткілікті ғылыми расталмаған және оны әзірше тарихи факт депсанауға болмайды. Дегенмен, археологиялық, тарихи, діни және этнографиялық деректер оны одан әрі пәнаралық зерттеулер үшін перспективалы бағыт ретінде көрсетеді.

Ұлытаудың өткенін зерттеу тек ежелгі тарихи сұрақтарға жауап іздеу ғана емес. Бұл Ұлы Даланың рухани мәдениетінің шығу тегін түсінуге, Тәңіршілдіктің зороастризм арқылы иудаизм, христиан және ислам идеологиялық дәстүрлерінің сабақтастығына әсерін бақылауға және осы бірегей аймақтың Еуразия өркениеті тарихындағы орнын анықтауға бағытталған күш-жігер болып табылады.

Өлкетанушы